Haags Gemeentearchief

Na het verschijnen van het boek 'Slotakkoord der kinderjaren: herinneringen aan het Joodsch Lyceum Fisherstraat Den Haag 1941-1943' (Den Haag 2003) van Wally de Lange nam Rolf Nihom, voormalige leerling van het Joodsch Lyceum Fisherstraat, het initiatief voor een plaquette ter herinnering aan het Joodsch Lyceum aan de Fisherstraat en de Joodse leerlingen die in de Tweede Wereldoorlog gedwongen waren deze school te bezoeken. De leerlingen van de school kregen les van Joodse leraren die elders ontslagen waren.

Aan het Joods Lyceum Fisherstaat waren een gymnasium (nu VWO), een HBS (nu VWO), een handelsdagschool en een gymnasium verbonden. De handelsdagschool was een administratieve opleiding waarbij handelsrekenen en boekhouden een belangrijk deel van het lessenpakket uitmaakten.

179 Joodse leerlingen van deze school zijn in de Tweede Wereldoorlog vermoord.

Op de afbeelding spelen Gretha (Greetje) en Jacob (Jaap) Cohen op het voormalige schoolplein van de bewaarschool aan de Anemoonstraat samen met hun vriendjes en vriendinnetjes. Het schoolplein van toen is inmiddels bekend als Hyacinttuin. De muurtjes van de zandbak zijn nu de muurtjes van plantenvakken. Met het herdenkingsbord worden ze teruggebracht naar de plaats waar zij speelden met hun klasgenootjes. Greetje en Jaap zijn gedeporteerd en vermoord in Auschwitz in 1942.

Bij de gedenksteen, aangebracht boven de toreningang, voor alle slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog vond jaarlijks een herdenking plaats.

Op de sokkel van het monument staat een regel van het gedicht van Judith Herzberg: ‘Bijna nooit zie je een vogel in de lucht zich bedenken, zwenken, terug.’ Bij het monument staan sinds 2000 informatieborden, onder meer het V2-informatiebord van Marcel Prins.

Plaquette met de namen van in de Tweede Wereldoorlog gevallen en vermist geraakte medewerkers bij de Centrale Controledienst. Vermoedelijk heeft het monument gehangen in het pand Sweelinckplein 14, voorheen hotel Duinoord.

De Centrale Controledienst is de opvolger van de vooroorlogse Crisis Controledienst en bestreed de zwarte handel. De dienst bleef tot 1954 bestaan en was een onderdeel van het ministerie van Landbouw en Visserij.

In augustus 1951 werd de Dienst overgebracht naar één van de gebouwen van het Ministerie van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening aan de Boorlaan 12. Waarschijnlijk is het monument toen meeverhuisd. Waar het monument thans is, is onbekend.

De Indische plaquette in Den Haag is opgericht ter nagedachtenis aan alle Nederlandse burgers en militairen die tijdens de bezettingsjaren door oorlogshandelingen in het voormalige Nederlands-Indië zijn omgekomen. De plaquette is op 15 augustus 1985 door de grootmeester van het Huis van H.M. de Koningin, mr. J.M. Jonkman, voormalig geïnterneerde in een Japans kamp, en mevrouw M.S. Willinge-Sligher, indertijd kamphoofd van het Japanse vrouwenkamp Tjideng in Batavia (het huidige Jakarta in Indonesië) onthuld.

De plaquette is op 16 december 1985 overgedragen aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

De Stichting Joods Monument Den Haag is de initiatiefnemer voor het Algemeen Haags Monument voor de vermoorde Joodse Hagenaars. De stichting wil op een waardige wijze in Den Haag en meer in het bijzonder in de voormalige Joodse buurt van Den Haag de in de Tweede Wereldoorlog vermoorde Joden kunnen herdenken en herinneren.

De gemeente Den Haag heeft dit initiatief ondersteunt. Uitgangspunt bij het nieuwe monument is de integratie van het monument met de Davidster van de Gedempte Gracht met de plaquette Rachel Weent en het Joods Kindermonument. Het monument toont een deur op een kier in een muur bij de Nieuwe Kerk. Op de deur wordt het monument met de Davidster van de Gedempte Gracht geïnstalleerd. Vanuit de kier schijnt licht, maar als men naar de opening van de deur zoekt blijkt die dicht te zijn. Het toont daarmee hetgeen het had kunnen zijn, maar toch niet is: een mogelijk ontsnapping die ijdele hoop is gebleken.

Bij het herdenkingsmonument staan twee van onderaf belichte bronzen koffers, die de deportatie van de Joodse inwoners van Den Haag symboliseren. Ook staat bij het nieuwe monument een herdenkingsplek met zes zitplaatsen. Deze zes zitplaatsen staan voor de zes miljoen vermoorde Joden. Op elke zitplaats wordt aan beide kanten het symbool van één van de twaalf stammen van Israël aangebracht. Een bronzen plaquette geeft een korte toelichting op het monument. Onthuld door burgemeester Pauline Krikke, tezamen met Ohad Topper, voorzitter Liberaal Joodse Gemeente Den Haag en Arjéh Baumgarten, voorzitter Nederlands-Israëlietische Gemeente ’s-Gravenhage.

In de voorgevel van de villa Nieuwe Parklaan 110 bevindt zich een gevelsteen met de tekst: ‘Na de bevrijding woonde en werkte in dit huis van september 1945 tot april 1946 Hare Majesteit Koningin Wilhelmina symbool van verzet tegen onderdrukking.’

in het trappenhuis van het voormalige modehuis van de Bonneterie. De plaquette bevat de namen van de vermoorde Joodse personeelsleden in de Tweede Wereldoorlog. De Haagse plaquette is identiek aan die in Amsterdam.

Er woonden veel ‘Indische tantes’ in het Statenkwartier. Het standbeeld is daarom het symbool van Indisch Den Haag. Schrijfster Yvonne Keuls, Initiatiefneemster voor het monument, zei over het gedenkteken: ‘Het monument staat symbool voor de gewone mens en voor de Indische tante die berooid is achtergebleven, maar haar schouders eronder zette en doorging’.
De schrijfster doelde daarmee op de honderdduizenden mensen die na de oorlog met Japan halsoverkop uit Indonesië vluchtten, alles wat ze hadden achterlatend.

Het gedenkteken bevind zich in de hal van de Orde van Vrijmetselaren. Grootmeester ir. C.M.R. Davidson (1902-1982) onthulde dit gedenkteken in het gebouw van de Grootloge aan de Fluwelen Burgwal in Den Haag. Kunstenaar en vrijmetselaarslid van loge De Oude Plichten in Den Haag, G.A. Graff, vervaardigde het gedenkteken.

Omstreeks 2000 werd het namenmonument toegevoegd. In 2013 werd het een namenmonument met bijna 400 namen.

De gedenkplaat voor de in de oorlog omgekomen bondsleden is in 1949 aangeboden door de bij de KNVB aangesloten verenigingen, bij gelegenheid van het 60-jarig bestaan van de KNVB.

Op het monument staan de namen van 2212 omgekomen bondsleden.
Het monument bevond zich oorspronkelijk in het bondsbureau van de Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond. Na de verhuizing van het bondsbestuur naar Zeist is het monument geplaatst in de hal van de sporthal aan de Woudenbergseweg 56-58.

Plaquette met namen-beeldhouwwerk ter nagedachtenis aan de Haagse Joodse, Roma en Sinti-kinderen, die slachtoffer zijn geworden van het Duitse regime tijdens de bezettingsjaren 1940-1945.

De plaquette bevindt zich in de tentoonstelling: 'Kind in oorlog'. De plaquette in brons stelt voor een treurende vrouw en herinnert aan het woord van de Profeet Jeremia: "Hoort, te Rama klinkt een klacht, bitter geween, Rachel weent om haar kinderen". Deze woorden zijn aangebracht in het Hebreeuws en in het Nederlands. Bovenaan de tegel het jaartal 5703-1942, het jaar, waarin de meeste kinderen zijn gedeporteerd en vermoord.

De plaquette is door Joodse en niet-Joodse ouders van de voormalige Muloschool Laan 5 aan de gemeente Den Haag aangeboden ter plaatsing in deze school. Het initiatief hiertoe is genomen door een lerares der school, mejuffrouw J. van Tol. Boven de gedenkplaat was een glas-in-loodraam aangebracht, ontworpen door de oud-leerling der school, heer Berserik, dat eveneens herinnerde aan het tragische lot van de meer dan 70 Joodse leerlingen van de school.

Toen in 1952 de Muloschool, onder de naam Prof. Lorentzschool haar intrek nam in het gebouw Bezemstraat waar voor de oorlog de Joodse Lagere School gevestigd was kreeg de plaquette een plaats in dit gebouw.

Toen er zich in 1984 plannen ontwikkelden om het scholencomplex Bezemstraat een andere bestemming te geven, schonk de gemeente Den Haag de plaquette aan de Haagse Joodse Gemeenschap, die het kunstwerk op haar beurt aanbood aan het Schoolmuseum, de voorloper van het Museon. In het Museon is de plaquette opgenomen in beeldhouwwerk met de namen van de vermoorde kinderen. Oorspronkelijk stonden onder de plaquette in het Museon de namen van 1691 Joodse kinderen uit Den Haag die in de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen.

Plaquette aan de gevel van de rooms-katholieke kerk Onze Lieve Vrouw van Goede Raad. Deze kerk is tijdens het bombardement van 26 februari 1945 verwoest en in 1955 weer opgebouwd.

Bordje aan een paal vlakbij bij het bruggetje voor de onderdoorgang van het ministerie van VROM bij de Zwarteweg/Oranjebuitensingel.

Het gedenkteken ‘Berichten uit de vorige eeuw - Dwangarbeiders' herinnert de inwoners van Den Haag aan de razzia van 21 november 1944. Circa 8.000 Haagse mannen werden gedwongen in Duitsland dwangarbeid te gaan verrichten. Het monument hangt op de plaats waar het voormalige gebouw voor Kunsten en Wetenschappen stond. Dat was een van de plaatsen waar de Duitse bezetter duizenden Haagse mannen bijeendreef en hen als dwangarbeiders heeft weggevoerd.

Anne Frank beschreef in haar dagboek een witte paardenkastanje. Vanuit het achterhuis in Amsterdam waar zij zat ondergedoken was de boom, samen met een streepje lucht en enkele vogels, haar enige zicht op de buitenwereld. Tot 23 augustus 2010 stond de kastanje op het binnenterrein van de panden aan de Prinsengracht, Leliegracht, Keizersgracht en Westermarkt.

Op die dag is de boom omgewaaid. Zaailingen van de boom worden nu overal op de wereld geplant. De Anne Frank Stichting had met toestemming van de eigenaar kastanjes laten rapen, opkweken en verspreiden. Onder andere in de gemeentekwekerij van Den Haag. Hierdoor kunnen inmiddels grote bomen geplant worden. In Den Haag zijn bomen geplant bij de synagoge van de Liberaal Joodse Gemeente in Den Haag, de Anne Frankschool aan de Beresteinlaan 267, de stadsboerderij Landzigt in Leidschenveen, bij de Nutsschool aan de Laan van Poot in Den Haag en in 2020 bij het Vredespaleis.

De verspreiding van de stekken van de Anne Frankboom is een initiatief van de Anne Frank Stichting.

Rubbingh was betrokken bij het rapen en stekken van de nakomelingen van de oorspronkelijke witte paardenkastanje in Amsterdam.

Het Joods Kindermonument herdenkt is tegelijkertijd monument én een speelobject waarmee een speciale groep Haagse kinderen herdenken: meer dan 2000 Joodse kinderen uit Den Haag die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn gedeporteerd en vermoord. Het monument heeft de vorm van zes trappen of ladders, in de vorm van opgestapelde stoelen die niet meer worden gebruikt, omdat de kinderen er niet meer zijn. Ze hebben allemaal een andere hoogte. Het idee van de ontwerpers is, dat je via de stoelentrap of -ladder omhoog klimt richting de hemel, waar de kinderen nu zijn.

Op de stoelen zijn voornamen geschreven van 400 omgekomen kinderen met daarachter hun leeftijden. Deze 400 namen staan symbool voor alle omgekomen kinderen. Rondom het monument is een metalen ring aangebracht, waarin een tekst in het Nederlands en Hebreeuws is gegraveerd: ‘Verdwenen is de Joodse buurt. Verdwenen zijn de kinderen. Weggevoerd en vermoord in de Tweede Wereldoorlog. Omdat ze Joods waren. 1700 Haags-Joodse kinderen keerden niet meer terug. Velen van hen speelde hier. Gingen hier naar school. Laten we hen niet vergeten en zorgen dat zoiets nooit meer gebeurt.’

Eén van de cellen – nr. 601 – in de voormalige strafgevangenis, was de dodencel waar ter dood veroordeelden hun laatste uren doorbrachten. Op 24 juni 1946 ontstond het Comité Oranjehotel dat zich ten doel stelde de cel in de oorspronkelijke toestand te bewaren, jaarlijks daar een herdenking te organiseren en een monument op te richten.

Loosduinen werd in de eerste weken van februari 1945 zwaar getroffen. Omdat de geallieerden hadden aangenomen dat de Duitse bezetter de garage en werkplaats van de Westlandse Stoomtram Maatschappij (W.S.M.) aan de Stationsweg (thans Lippe-Biesterfeldweg) te Loosduinen gebruikte voor het maken van vloeibare zuurstof voor de aandrijving van V2-raketten, vond op 3 februari een eerste bomaanval op dit complex plaats. In twee aanvalsgolven – om 10.40 uur en 15.35 uur – deden grote eskaders van respectievelijk veertien en circa tien vliegtuigen een aanval.

De vliegtuigen wierpen vierenvijftig bommen af die vooral naast het doel terechtkwamen. Op het W.S.M.-emplacement vielen vijf bommen die vijftig meter rails vernielden. In de naastgelegen woongebieden werden twee huizen – Burgemeester Hovylaan 83 en Quarlesstraat 1 – totaal verwoest en twee – Viandenstraat 17 en 19 – zwaar beschadigd. De meeste bommen vielen in tuinen langs de Houtweg. Op het naast het W.S.M.-complex gelegen terrein van de Loosduinse Groenteveiling werden vier pakhuizen totaal vernield. Daar vielen de meeste van de slachtoffers. Bij dit bombardement vielen zes doden, zeven zwaar- en zes lichtgewonden.

De plaquette herinnert aan Bep Boon-van der Starp, zij was onder andere de oprichtster van Madurodam. Bep Boon was voor de oorlog al actief om Joden uit Oostenrijk te laten ontkomen. In 1938 was zij de oprichtster van het Haagsch Comité voor Vluchtelingen, in Den Haag beter bekend als het Haagsch Kindercomité.

Zij slaagde erin met deze organisatie circa 1600 joodse kinderen van Oostenrijk naar het nog niet-bezette Nederland te doen ontkomen. De Haagse woning van de familie Boon werd in deze vooroorlogse jaren een toevluchtsoord voor joodse intellectuelen die gedwongen waren Nazi-Duitsland te ontvluchten. Omdat Bep Boon en haar echtgenoot gezocht werden door de nazi’s, zijn zij na de inval door de Duitse bezetter gevlucht naar Engeland.

Ook na de oorlog bleef Bep Boon maatschappelijk actief. Zij werd lid van het bestuur van het Nederlands Studentensanatorium: een sanatorium te Laren voor studerende tuberculosepatiënten die tijdens het kuren hun studie wilden voortzetten. Het lidmaatschap van dit bestuur legde de kiem tot het ontstaan van Madurodam. Bep wist dat voor de nazorg van de patiënten van het Studentensanatorium geen geld bleek te zijn en deed daarom het voorstel om een miniatuurstad te bouwen om hiermee geld te werven voor het sanatorium.

Het monument staat bij de graven van 87 militairen afkomstig uit de Gemenebest (Groot-Brittannië, Canada, Australië en Nieuw Zeeland). De op het ereveld begraven Poolse piloot vloog voor de RAF. De meeste mannen die hier begraven liggen waren vliegeniers.

Een gedeelte van de nieuwe begraafplaats Westduin is in het najaar van 1941 door de Duitse bezetter in gebruik genomen als militaire begraafplaats. Tijdens de oorlog zijn op de begraafplaats circa 120 militairen uit de Gemenebest begraven, circa dertig mensen zijn buiten Nederland herbegraven. De 569 Duitse militairen die op Westduin begraven lagen zijn in juni 1947 naar de militaire begraafplaats in Venray (Ysselstein) overgebracht. De officiële opening van de Algemene Begraafplaats vond op 1 juli 1950 plaats.

Op zaterdag 30 maart 1946 vond de plechtige planting plaats van een esdoorn (ook wel maple-tree, waarvan het blad het symbool is van Canada) om de Canadese bevrijders van Den Haag te eren. Het plan was om rond de Haagse vrijheidsboom de Canada-Hollandbank te plaatsen. Aan architect Co Brandes is de opdracht verstrekt, de bank is evenwel nooit gerealiseerd, omdat de benodigde gelden niet konden worden ingezameld.

Aan de Valkenboslaan zijn later vele esdoorns geplant, die zijn nog steeds aan deze ‘vrijheidslaan’ te zien. De eerste esdoorn aan de Valkenboslaan is door schoolkinderen geplant op 30 maart 1946.

Herdenkt de sinds de Meidagen van 1940 gesneuvelde leden van dit Nederlandse Garderegiment. Het monument 'Grenadiers en Jagers' in Den Haag is een in brons uitgevoerd beeld van twee strijdvaardige soldaten in geknielde houding en met de bajonet op het geweer.

Het beeld is geplaatst op een voetstuk van natuursteen. In het voetstuk zijn de emblemen van de Grenadiers (een granaat) en de Jagers (een hoorn) uitgehouwen. Het monument is 3 meter 85 hoog.

In november 1964 is het monument van de Hofweg verplaatst naar de Johan de Wittlaan. In 2010 werd het verplaatst naar Ypenburg. Op 10 mei 2010 is het verplaatste monument onthuld door burgemeester Jozias van Aartsen en luitenant-kolonel Maurice Timmermans, commandant van het Garderegiment Grenadiers en Jagers. Ook alle buiten Den Haag gevallenen zijn in de herdenking begrepen.

In 2015 kwam een moderne uitvoering van het monument bij de International School of The Hague aan het Wijndaelerduin te staan.

Het monument is opgericht ter nagedachtenis aan 251 Joodse patiënten en onderduikers die vanuit de twee Haagse psychiatrische instellingen Stichting Rosenburg en Stichting Bloemendaal, voorgangers van de Parnassia Groep, naar Westerbork zijn gedeporteerd. Van hen zijn er 227 in vernietigingskampen vermoord.

Op 31 december 1942, vond de allereerste razzia en deportatie plaats. Ook in de maanden erna waren er deportaties. Het monument staat in de nabijheid van de plaats waar de Ramaerkliniek heeft gestaan. In deze kliniek zaten de meeste Joodse mannen en vrouwen ondergedoken.

Het 'Bevrijdingsmonument Irene' in Den Haag is een bronzen raamwerk, waarop vijf in gebronsd messing uitgevoerde vogels zijn aangebracht. Achter het raamwerk staat een vlaggenmast. Het gedenkteken is geplaatst op een met natuursteen bekleed voetstuk, waarop een bronzen gedenkplaat is aangebracht.

Het raamwerk symboliseert de bezetting. 'De onderste vogel zit nog geheel gevangen. Alle slaan ze hun vleugels stuk tegen de tralies, behalve de hoogste, die vrij de ruimte in vliegt. De opgaande lijn symboliseert de weg naar vrijheid.' De vlaggenmast is 18 meter hoog. Het raamwerk is 6 meter hoog. Op 5 mei 1955 werd een tijdelijke vlaggenmast met houten ombouw onthuld vóór de hoofdingang van het stadhuis aan het Burgemeester de Monchyplein. De permanente bevrijdingsvlag plus monument is vier jaar later onthuld.